Ý chính
- Sơn lót không phải để có màu nền. Nó là lớp trung gian bám được vào cả nhựa lẫn sơn màu, và là lớp duy nhất bạn được phép chà lại thoải mái.
- Nhiều lớp mỏng luôn thắng một lớp dày. Một lớp dày chảy xệ, che mất chi tiết, và khô lâu hơn ba lớp mỏng cộng lại.
- Độ ẩm cao làm sơn xịt bị mờ đục — hiện tượng blushing. Ở khí hậu Việt Nam đây không phải rủi ro hiếm mà là điều kiện mặc định trong nhiều tháng.
- Chi tiết dùng ngoài trời cần lớp phủ chống UV vì lớp sơn, chứ không phải nhựa, mới là thứ tiếp xúc trực tiếp với nắng.
Sơn là bước duy nhất trong hậu xử lý mà kết quả phụ thuộc vào thứ bạn không nhìn thấy: độ bám giữa lớp sơn và bề mặt nhựa. Một chi tiết sơn đẹp rồi bong thành mảng sau hai tuần không phải do sơn xấu — gần như luôn là do bề mặt bên dưới chưa được chuẩn bị. Bài này giả định bạn đã làm xong phần chà nhám ở bài hậu xử lý.
Vì sao phải sơn lót, kể cả khi sơn màu đã bám
Nhựa in 3D là bề mặt khó cho sơn vì hai lý do. Thứ nhất, nó nhẵn và trơ về mặt hoá học — sơn không có gì để bấu vào. Thứ hai, nó không phẳng: đường lớp tạo ra hàng trăm rãnh song song mà một lớp sơn màu mỏng chỉ phủ theo chứ không lấp được. Sơn lót giải quyết cả hai: nó bám cơ học vào bề mặt vừa được chà nhám, tạo một nền có độ nhám đều cho sơn màu, và ở dạng lót dày (filler primer) thì lấp luôn phần rãnh còn lại.
- Lót là lớp được phép chà. Chà lớp sơn màu là hỏng màu; chà lớp lót là đúng quy trình. Mọi công đoạn làm phẳng nên dồn hết vào giai đoạn lót.
- Lót màu xám lộ khuyết tật. Một bề mặt nhựa màu che rất giỏi các vết xước nhỏ. Sau lớp lót xám đầu tiên, chúng hiện ra hết — và đó là lúc rẻ nhất để sửa.
- Lót dày không thay được giấy nhám. Nó lấp rãnh sâu vài chục micron, không lấp được vết dao hay chân support còn nhô lên.
Loại lót nào cho nhựa nào
| Vật liệu | Chuẩn bị bề mặt | Lót |
|---|---|---|
| PLA | Chà tới 400, lau sạch dầu tay | Lót thường hoặc lót dày đều được |
| PETG | Chà kỹ tới 320 — cần độ nhám thật | Lót bám dính cho nhựa khó bám |
| ABS / ASA | Chà tới 400 | Lót thường; nếu vừa hun acetone thì chờ vài ngày |
| PA, PA-CF | Chà, rồi sấy khô lại trước khi sơn | Lót chuyên dụng cho nhựa năng lượng bề mặt thấp |
| PC | Chà tới 400 | Lót thường, tránh dung môi mạnh |
| TPU | Lau sạch, không chà được nhiều | Chỉ hệ sơn co giãn cho nhựa dẻo |
| Resin đã cure | Rửa sạch, chà ướt tới 600 | Lót thường, bám rất tốt |
Xịt thế nào: mỏng, nhiều lớp, và giữ khoảng cách
- 01
Làm sạch trước khi xịt
Bụi chà nhám và dầu từ tay là hai nguyên nhân phổ biến nhất của các vết cá (fish eye) trên lớp sơn. Thổi khí nén hoặc rửa nước xà phòng loãng, để khô hoàn toàn, và từ lúc đó cầm chi tiết bằng găng hoặc bằng một que gắn vào mặt khuất.
- 02
Lớp đầu tiên là lớp bám, không phải lớp phủ
Xịt một lớp thật mỏng, mỏng tới mức nhìn còn thấy nhựa bên dưới. Lớp này chỉ có nhiệm vụ tạo chỗ bám cho lớp sau. Chờ khô theo hướng dẫn của hãng rồi mới đi lớp thứ hai.
- 03
Giữ bình cách chi tiết và luôn di chuyển
Xịt gần và đứng yên là cách tạo ra vệt chảy. Bắt đầu nhấn nút khi bình đã ở ngoài chi tiết, quét qua, rồi mới nhả — đường đi liên tục, chồng mí khoảng một nửa.
- 04
Chà lại lớp lót, không chà lớp màu
Sau khi lót khô hẳn, chà ướt bằng giấy 600–800 cho tới khi mặt đều. Nếu còn rãnh, xịt thêm một lớp lót nữa rồi chà lại. Chỉ khi lớp lót đã phẳng mới chuyển sang màu.
- 05
Sơn màu, rồi phủ
Hai tới ba lớp màu mỏng. Lớp phủ ngoài — mờ hoặc bóng — vừa bảo vệ màu vừa đồng nhất độ bóng của cả bề mặt, kể cả những chỗ màu ăn không đều.
Sơn trong thời tiết Việt Nam
Đây là phần các hướng dẫn dịch từ tiếng Anh thường bỏ qua. Sơn xịt gốc dung môi bay hơi rất nhanh, và sự bay hơi đó làm lạnh bề mặt. Khi độ ẩm không khí cao, hơi nước ngưng tụ ngay trên lớp sơn còn ướt và mắc lại trong đó — lớp sơn khô thành một mặt trắng đục thay vì trong. Hiện tượng này gọi là blushing, và ở Việt Nam nó không phải trường hợp hiếm: mùa nồm miền Bắc và những ngày mưa ở phía Nam đều nằm đúng trong vùng gây ra nó.
- Xịt vào lúc khô nhất trong ngày, thường là đầu giờ chiều, chứ không phải sáng sớm hay ngay sau mưa.
- Đừng xịt trong phòng bật điều hoà rồi mang chi tiết ra ngoài. Chi tiết lạnh gặp không khí ẩm là điều kiện tốt nhất để nước đọng trên lớp sơn.
- Làm ấm bình sơn bằng nước ấm, không bằng nguồn nhiệt. Bình lạnh cho hạt sơn to và áp suất thấp; nhưng bình sơn là bình chịu áp, nên nước ấm thì được, đèn khò thì tuyệt đối không.
- Nếu lớp sơn đã bị mờ, thường phải chà lại và xịt lại chứ không cứu bằng cách xịt chồng thêm.
Lớp phủ ngoài trời: bảo vệ sơn, không bảo vệ nhựa
Với chi tiết để ngoài nắng, có một điểm dễ hiểu nhầm. Chọn ASA thay vì ABS là để nhựa chịu được tia UV. Nhưng khi bạn sơn chi tiết đó, thứ hứng nắng trực tiếp không còn là nhựa nữa mà là lớp sơn — và một lớp sơn màu thường sẽ bạc, phấn hoá rồi bong trước khi nhựa bên dưới kịp xuống cấp. Nếu chi tiết sống ngoài trời, lớp phủ chống UV là bắt buộc, và nên xem như một hạng mục bảo trì định kỳ chứ không phải làm một lần.
Ngược lại, sơn cũng là một cách bảo vệ: một lớp phủ kín làm chậm quá trình hút ẩm của PA và che bề mặt PLA khỏi tia UV. Nó không biến PLA thành vật liệu ngoài trời — bài về in 3D dùng ngoài trời giải thích vì sao nhiệt độ trong xe và trên mái nhà mới là yếu tố loại PLA ra, chứ không phải nắng.
Lớp sơn không sửa được một chi tiết in sai. Nó chỉ làm cho mọi thứ bên dưới nó dễ nhìn thấy hơn.
Bốn lỗi sơn hay gặp và nguyên nhân thật
Triệu chứng và nguyên nhân
- Sơn bong thành mảng
- Bề mặt chưa tạo nhám, hoặc còn dầu tay. Không phải lỗi của sơn.
- Bề mặt sần như vỏ cam
- Xịt quá xa, hoặc bình quá lạnh: hạt sơn khô trước khi chạm chi tiết.
- Vệt chảy xệ
- Một lớp quá dày. Chờ khô, chà phẳng, xịt lại mỏng hơn.
- Màu trắng đục sau khi khô
- Ngưng tụ ẩm trong lớp sơn. Đổi thời điểm xịt, không đổi sơn.
- Bọt nhỏ nổi sau vài ngày
- Ẩm trong nhựa thoát ra — thường là PA chưa sấy trước khi sơn.
Nếu chi tiết còn phải lắp với chi tiết khác, hãy tính đến bề dày lớp sơn trước khi sơn: lót cộng màu cộng phủ đủ để một khớp trượt thành khớp chặt. Cách xử lý phần lắp ghép nằm ở bài dán và cấy ren — dán trước rồi sơn hay sơn trước rồi dán là một quyết định có hậu quả thật.
Câu hỏi thường gặp
Có sơn thẳng lên chi tiết PLA mà không lót được không?
Được, và nó bám ở mức chấp nhận cho một mô hình trưng bày không ai chạm vào. Nhưng lớp sơn đó xước rất dễ và bong khi bị cạ, còn đường lớp thì vẫn nguyên vì sơn màu quá mỏng để lấp. Với bất cứ chi tiết nào được cầm nắm, lớp lót là phần rẻ nhất trong toàn bộ quy trình.
Sơn xịt cho mô hình và sơn xịt tự động dùng cho xe máy khác nhau thế nào?
Chủ yếu ở kích thước hạt, dung môi và lượng sơn ra mỗi lần nhấn. Sơn ô tô rẻ hơn và phủ nhanh hơn, nhưng dung môi mạnh hơn — trên PLA và trên chi tiết resin mỏng, nó có thể làm mềm hoặc làm biến dạng bề mặt. Nếu dùng loại đó, hãy thử trên một mẫu bỏ đi cùng vật liệu trước, và xịt lớp đầu thật mỏng.
Sơn có làm chi tiết kín nước không?
Không đáng tin cậy. Sơn phủ ngoài làm chậm thấm nhưng không bịt được các lỗ thông giữa các đường đùn ở bên trong thành. Chi tiết cần kín phải kín từ lúc in: tăng số đường thành, tăng độ chồng mí giữa thành và infill, và dùng vật liệu ít hút ẩm. Phần thông số nằm ở bài thông số in tăng độ bền.
Nên dán chi tiết trước hay sơn trước?
Dán trước, gần như luôn luôn. Keo bám vào nhựa tốt hơn nhiều so với bám vào lớp sơn, và mối dán sau khi đã sơn thường bong đúng ở lớp sơn chứ không ở keo. Quy trình thông thường là: chà, ráp và dán, trét kín đường ghép, rồi mới lót và sơn cả cụm như một khối.
Chi tiết in 3D sơn xong có dùng đựng thức ăn được không?
Không nên, và câu trả lời không nằm ở lớp sơn. Bề mặt in FDM có các rãnh nhỏ giữa các đường đùn mà không rửa sạch được, còn lớp sơn thì không được sản xuất để tiếp xúc thực phẩm trừ khi hãng công bố rõ điều đó. Nếu cần chi tiết chạm vào thực phẩm, hãy hỏi nhà cung cấp vật liệu và lớp phủ về chứng nhận tiếp xúc thực phẩm cho đúng loại bạn dùng, thay vì suy ra từ tên nhựa.